सुशिल श्रेष्ठ असोज १३ पोखरा भन्नेबित्तिकै धेरैको आँखामा फेवाताल, माछापुच्छ्रे हिमाल, सराङकोट र लेकसाइडका दृश्य आउँछन्। तर पोखराको पहिचान केवल प्राकृतिक सौन्दर्य र पर्यटनमै सीमित छैन। यो सहरका गल्ली, चोक, पुराना बजार र पुस्तौँदेखि चलिआएका स्थानीय परिकारले पनि पोखराको मौलिक परिचय बोकेका छन्। त्यस्तै एउटा स्वाद र इतिहासको नाम हो—‘भुत्तेको जेरी’। पोखराको पुरानो बजार क्षेत्र भीमसेन टोलमा रहेको भुत्तेको जेरी पसल आज मिठाई बेच्ने एउटा सामान्य पसलभन्दा धेरै माथि पुगिसकेको छ। करिब एक शताब्दी लामो इतिहास बोकेको यो पसल पोखरेलीको स्वाद, पारिवारिक श्रम, नेवारी सांस्कृतिक परम्परा र पुरानो पोखराको सम्झनासँग जोडिएको एउटा जीवित सम्पदा जस्तै बनेको छ। बर्माबाट सिकेको सीप, पोखरामा बनेको पहिचान भुत्तेको जेरीको कथा सिद्धिलाल चुल्याजुसँग जोडिन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार सिद्धिलाल रोजगारीको सिलसिलामा बर्मा पुगेका थिए। त्यहाँ उनले मिठाई बनाउने सीप सिके। स्वदेश फर्किएपछि उनले पोखरामा सानो मिठाई पसल सञ्चालन गरे र जेरीसहित विभिन्न परिकार बनाउन थाले। समयसँगै उनको हातको जेरी स्थानीयमाझ लोकप्रिय हुँदै गयो। मानिसहरूले उनलाई मायाले ‘भुत्ते साहु’ भन्न थाले। यही परिचय विस्तारै उनको व्यवसायको परिचय बन्यो—‘भुत्तेको जेरी पसल’। पुराना स्रोतहरूमा पसलको सुरुवातको सालबारे केही फरक विवरण भेटिन्छन्। कतिपय स्रोतले वि।सं। १९९० आसपासको इतिहास उल्लेख गर्छन् भने पछिल्ला समाचारमा वि।सं। १९७२ को विवरणसमेत उल्लेख गरिएको छ। त्यसैले यसको ठ्याक्कै स्थापना वर्षभन्दा पनि पोखरामा करिब एक शताब्दीदेखि चलिआएको पुर्ख्यौली मिठाई व्यवसायका रूपमा यसको इतिहासलाई बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। ‘जेरी’ मात्रै होइन, एउटा पुस्ताको सम्झना आजको पुस्ताका लागि भुत्तेको जेरी एउटा चर्चित स्थानीय मिठाई हो। तर पुरानो पुस्ताका लागि यो बाल्यकालको सम्झना हो। पोखराका पुराना बासिन्दाहरूका लागि भीमसेन टोल वा पुरानो बजारतिर पुग्दा तातो तेलमा पाकिरहेको जेरीको बास्ना, चिनीको चास्नी र ठूलो आकारको जेरीको स्वादसँग अनेकौँ व्यक्तिगत स्मृति जोडिएका छन्। कतिपय ग्राहक वर्षौँपछि पोखरा फर्किँदा पनि पुरानो स्वाद खोज्दै भुत्तेको जेरी पसल पुग्ने गरेका छन्। एक विवरणमा ४४ वर्षपछि पसलमा पुगेका ग्राहकले पुरानै स्वाद सम्झिएको बताएका छन्। यही कारण भुत्तेको जेरीलाई केवल ‘खानेकुरा’ भनेर बुझ्दा यसको कथा अधुरो हुन्छ। यो पोखराको सामाजिक स्मृतिको एउटा हिस्सा हो। किन फरक छ भुत्तेको जेरी रु नेपालका विभिन्न ठाउँमा जेरी अर्थात् जलेबी पाइन्छ। तर पोखराको भुत्तेको जेरीको आकार, बनाउने शैली र स्वादले यसलाई छुट्टै पहिचान दिएको छ। सामान्यतया बजारमा पाइने जेरीभन्दा यहाँको जेरी आकारमा ठूलो हुन्छ। कृत्रिम रङ प्रयोग नगर्ने र परम्परागत स्वादलाई प्राथमिकता दिने परिवारको भनाइ छ। पुरानो समयमा स्थानीय पिठो, घिउ र महको प्रयोग हुने गरेकोमा अहिले समयअनुसार मैदा, तेल र चिनीको चास्नी प्रयोग हुने गरेको विवरणहरूमा उल्लेख छ। जेरी बनाउने प्रक्रिया बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिए पनि त्यसको स्वाद र आकारलाई पुस्तौँदेखि एउटै ढाँचामा कायम राख्नु आफैँमा एउटा सीप हो। यही निरन्तरताले भुत्तेको जेरीलाई अरू मिठाई पसलभन्दा अलग बनाएको छ। साइनबोर्डभन्दा ठूलो ‘मुखैमुखको प्रचार’ आज व्यापार प्रवर्द्धनका लागि डिजिटल विज्ञापन, सामाजिक सञ्जाल, आकर्षक बोर्ड र आधुनिक ब्रान्डिङ अनिवार्यजस्तै मानिन्छ। तर भुत्तेको जेरीको प्रचार भने दशकौँसम्म ग्राहकको मुखबाट मुखमा फैलियो। पसलमा ठूलो साइनबोर्ड नराख्नु पनि यसको आफ्नै रोचक विशेषता बनेको छ। परिवारका सदस्यहरूको भनाइअनुसार यहाँ आउने ग्राहकले एकपटक जेरी खाएपछि फेरि आफन्त र साथीभाइलाई लिएर आउने भएकाले यसको प्रचार ग्राहक आफैँले गरिदिन्छन्। अहिले भने सामाजिक सञ्जालले पुरानो मौखिक प्रचारलाई नयाँ माध्यम दिएको छ। ग्राहकहरूले खिचेका भिडियो र तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा राख्न थालेपछि पोखराबाहिरका मानिसहरूले पनि भुत्तेको जेरीबारे थाहा पाउन थालेका छन्। यसले पुरानो पसललाई नयाँ पुस्तामाझ पुर्‍याउन सहयोग गरेको देखिन्छ। जानकारी तीन पुस्ताको श्रम सिद्धिलाल चुल्याजुले सुरु गरेको व्यवसाय उहाँपछि परिवारकै सदस्यहरूले निरन्तरता दिए। उहाँको निधनपछि श्रीमती मिश्रीमाया चुल्याजुले छोराहरूको सहयोगमा पसल सम्हालेको विवरण भेटिन्छ। अहिले कान्छा छोरा राजकुमार चुल्याजु, उनकी श्रीमती दयालक्ष्मी र परिवारका नयाँ पुस्ता व्यवसायसँग जोडिएका छन्। व्यवसायमा पुस्ता परिवर्तन हुँदै जाँदा धेरै पारम्परिक सीप र व्यवसाय हराउँदै गएका छन्। तर चुल्याजु परिवारले भने पुर्खाले सुरु गरेको कामलाई निरन्तरता दिएको छ। आजको समयमा नयाँ पुस्ता रोजगारीका लागि विदेश जाने क्रम बढिरहेका बेला परिवारकै सदस्य मिलेर पुर्ख्यौली व्यवसाय धान्नु आफैँमा फरक कथा हो। राजकुमार चुल्याजुले पनि बुबाको व्यवसायप्रतिको आफ्नो रुचिले आफूलाई यहाँसम्म ल्याएको बताएका छन्। जानकारी जेरीसँगै अरू पुराना स्वाद भुत्तेको जेरी पसलको परिचय जेरी भए पनि यहाँ परम्परागत शैलीका अन्य मिठाईसमेत बनाइने गरेको छ। लाखमरी, खस्ता, लालमोहन, अनरसा तथा अन्य स्थानीय स्वादका मिठाई यस परिवारको व्यवसायसँग जोडिएका छन्। विशेषगरी नेवारी समुदायका चाडपर्व, पूजा तथा पारिवारिक समारोहमा यस्ता परिकारको माग हुने गरेको बताइन्छ। त्यसैले यो पसलको सम्बन्ध केवल व्यक्तिगत ग्राहकसँग मात्र नभई सांस्कृतिक र सामुदायिक जीवनसँग पनि जोडिएको छ। राजदरबारसम्म पुगेको चर्चा भुत्तेको जेरीसँग पोखराको पुरानो राजकीय भ्रमणको कथा पनि जोडिन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार तत्कालीन राजा महेन्द्र पोखरा भ्रमणमा आएका बेला सिद्धिलालले आकर्षक रोटीको द्वार बनाएका थिए। यसबाट प्रभावित भएर राजाबाट बक्सिस पाएको कुरा चुल्याजु परिवारले स्मरण गर्दै आएको छ। यस्ता प्रसंगले पसलको इतिहासलाई थप रोचक बनाएको छ। म स्वयमले पनि २०५० साल देखि निरन्तर सोहि भुत्तेको जेरी खादै आएकाे छु ।अहिलेसम्म स्वादमा कुनै फरकपन पाएकाे छैन ।

—